خوش آمدید

جستجو

تبلیغات





معرفی معماری شهر قم

    قسمت اول

    شکل گیری شالوده شهر اسلامی قم

    بنا به گفته‌هاي تاريخ قم، شهر اسلامي قم از تجميع شش ديه پديد آمده و پس از مدتي که اراضي اين دهات به زير پوشش ساختمان‌ها رفت، به وسيله‌ي بارويي نسبتاً مستدير محصور گرديد. بيرون بارو و بخش‌هايي از درون باروي شهر پوشيده از باغات بود. ديه ممجان در مرکز شهر قرار داشت به همين جهت مولف تاريخ قم آن را نفس شهر قم مي‌خواند. از مواضع اين ديه يکي قلعه‌ي جلنبادان در کنار رودخانه بود .... جلنبادان چنان چه مشاهده مي‌شود موضع حصنست که دزيل مي‌گويند: مسلمانان اولين مسجد را در محل آتشکده آن ساختند. ديگر سورن‌آباد، که خود دهي منفرد بود. سواي اين سه موضع که جمعاً ممجان خوانده مي‌شد، دهکده‌ي مالون در جنوب‌شرقي ممجان نيز جزو شهر شد. تمام اراضي ممجان و مالون و جلنبادان قبضه‌ي بلده‌ي قم گشتند تا بعضي از صحاري قزدان و سگن و جمر و کميدان. از اين گفته معلوم مي‌شود که محل دهات قزدان و سگن و جمر داخل شهر واقع نشده‌اند، بلکه قسمتي از اراضي آنها به زير پوشش شهر رفته است. علاوه بر اين نقاط و محله‌هاي ديگر شهر عبارت بودند از وسون، جعفرآباد، لاسو و ساروا که هر يک چندين کوچه و محل تشکيل يافته بودند. از محل‌هاي ديگر شهر قديم سروز و ديگري سروزار بوده است که سروزار محل تقسيم آب در داخل شهر بوده است. اين محل شهر را به دو بخش تقسيم مي‌کرد، يکي بالاي شهر که همان سروزار خوانده مي‌شد و بخش ديگر را پايين شهر مي‌خواندند. بعضي محلات که آب از محلات سروزار به آن جاري مي‌شد، پايين شهر و زير شهر می خواندند و  هر يک از محلات سروزار و زير شهر را کوچه‌هاي عليحده باشد که هر يک به اسمي خاص خوانده مي‌شود. امروزه محله‌ي مسجد جامع و دروازه ري را پايين شهر مي‌نامند و محله‌ي موسويان در دوره‌ي قاجاريه ميان شهر مشهور بوده و محله‌هاي عشقعلي و تکيه سيدحسن در قديم بالاي شهر بوده‌اند.ترديدي نيست که سروزار همان جاست که اکنون به سر بازار شهرت دارد و در نزديک ميدان کهنه قرار گرفته است. اين نامگذاري‌هاي محلات به اضافه‌ي نام محل‌هاي قديمي دروازه‌هاي شهر و اماکن مقدسه و مقاديري که از قرون نخستين در داخل بافت قديمي شهر هستند، علاوه بر اينکه گوياي ثبات موضع نخستين شهر اسلامي قم در عين حال اين گمان را نيز تقويت مي‌کند که سازمان محله‌بندي شهر را نيز از ابتدا تا کنون ثابت باقي مانده است. اين فرض به کمک اين اصل تاييد مي‌شود که توده‌ي ساختمان فيزيکي شهرها بنا بر الزامات ساختماني و معماري در برابر تحولات آرام تاريخي به سختي پايداري مي‌کنند و کالبد و بافت شهرها به آساني عملکرد دروني آنها تغيير شکل نمي‌دهند. مويد اين اصل، موجوديت بافت‌هاي تاريخي اغلب شهرهاي ايران است که بر اثر مرور زمان پوسيده، ولي پا برجا مانده‌اند. گويي مافوق زمان و شرايط به زندگي خود ادامه مي‌دهند. البته عامل اصلي ماندگاري آنها ثبات در شيوه‌ي زندگي و عوامل فرهنگي و اقليمي و به ويژه عدم تحول در تکنولوژي ارتباطات بوده است. بنابراين چنين به نظر مي‌رسد شالوده‌ي محله‌هاي بافت قديمي شهر قم، که در دوره‌ي قاجاريه نيز وجود داشته‌اند صرف نظر از تحولات دروني، کم و بيش همان محلات قرون نخستين هجري مي‌باشد. براي اثبات اين فرضيه، سازمان‌بندي محله‌ها و نحوه‌ي تشکيل آنها را بررسي مي‌کنيم

    چگونگی تشکيل محلات شهر قديم قم





    شهر قم به واسطه‌ي موقعيت جغرافيايي‌اش در مرکز ايران از باستان تا کنون محل تلاقي و عبور جاده‌هاي سراسري کشور بوده است. در قرون نخستين اسلامي اين جاده‌ها اهميت بيشتري يافتند و شهر جديد در محل تلاقي اين راه‌ها تشکيل گرديد. شرحي که مولف تاريخ قم درباره‌ي راه‌ها و دروازه‌هاي قم به دست مي‌دهد، حاکي از عبور اين جاده از متن شهر مي‌باشد.

    عمده‌ي اين راه‌ها عبارت بودند از جاده‌ي خراسان از طريق دروازه‌ ري، جاده‌ي ساوه و همدان از طريق دروازه‌ بکجه، جاده‌ي کاشان و اصفهان از طريق دروازه کاشان، جاده‌ي عراق از طريق دروازه نصربن‌عامر يا دروازه‌ي بريد. علاوه بر اينها جاده‌هايي نيز از شهر به دژها،‌ ديه‌ها و مزارع اطراف مي‌رفته است مانند جاده‌ي جبال (کوهستان)، از طريق دروازه‌اي به همين نام که در قرون نخستين مشهور به باب حسن‌بن‌علي‌بن‌آدم‌اشعري بوده است. جاده‌ي سراجه از طريق دروازه تلقجار، جاده‌ي گمر از باب جمر، جاده‌ي ميان‌رود از طريق دروازه مالون، راهي که به آسياي متجه در کنار نهر فرابه. از طريق درب نوآباد مي‌رفته است. محتملاً اين دروازه همان دروازه قلعه‌ي امروزي است. جاده‌ي مزديجان (طغرود) از همان دروازه بکجه که راه ساوه بوده است. جاده‌ي سواران (ياسوران) که به اراضي و دهات ابرشتيجان منتهي مي‌گرديده است و محتملاً از جاده‌ي رمله (ريکستان) و از طريق دروازه دروازه و پل عبدويه داخل شهر مي‌شده است. مي‌توان حدس زد که شهر اسلامي قم از طريق دروازه باب شهرستان به دژ باستاني شهرستان مي‌يافته است.

    بيشتر اين جاده‌ها فعلاً در زير ساختما‌ن‌هاي شهر قرار گرفته‌اند و به جاي برخي از آنها راه‌هاي جديدي احداث شده است. آثار بسياري از اين راه‌ها هنوز در متن بافت قديمي باقي است و بعضي از آنها مانند جاده‌ي دروازه قلعه، کوهستان، سراجه و ري سابق امروزه هم مورد استفاده هستند. برخي از آنها تبديل به خيابان شده‌اند مانند جاده‌ي کاشان، ساوه (خيابان فعلي تهران)، جاده‌ي مزديجان (خيابان شاهزاده ابراهيم)، جاده‌ي سواران (خيابان نيروگاه)، جاده‌ي همدان که در آن روزگار از طريق سرداب مي‌رفته (اين جاده در حوالي شهر با خيابان فعلي اراک يکي بوده است)، جاده‌ي عراق که به احتمال قوي از مسير شارع قهيان (در اراضي شهرک آستانه) سالاريه مي‌گذشته و به خيابان فعلي اصفهان منتهي مي‌شده است.

    مشاهده‌ي شبکه‌ي راه‌ها، گذرها و کوچه‌هاي درون بافت قديمي شهر، آثار و ردپاي بسياري از اين جاده‌ها را در متن شهر مشخص مي‌سازد و نشان مي‌دهد که اين جاده‌ها پس از عبور از دروازه‌هاي قديمي از معابر اصلي داخل شهر عبور مي‌کرده و به مرکز قديمي شهر يعني ميدان کهنه که در قرون قبل آن را وسط شهر مي‌خواندند، منتهي مي‌شده‌اند. برخي از اين معابر پس از عبور از کوچه‌ي لب‌چال و بازار کهنه،‌ هسته‌ي قديمي شهر يعني محله‌ي لب‌چال را دور مي‌زدند و به ميدان کهنه متصل مي‌شدند.

    از بررسي راه‌ها و گذرهاي بافت قديمي شهر قم، علاوه بر مرکزيت محله‌ي لب‌چال و ميدان کهنه اين نکته نيز استنتاج مي‌گردد که به جزو محله‌ي آستانه و بخشي از محله‌ي سنگ‌بند (دولت‌خانه) در شرق و غرب بافت قديمي، همه‌ي محلات مسکوني شهر در راه‌هاي ارتباطي قم به شهرها و ديه و مزارع اطراف واقع شده‌اند. اين راه‌ها هر کدام گذر اصلي يکي از محلات قديمي شهر را تشکيل مي‌دهند. به طوري که مي‌توان به درستي گمان برد که اين گذرها محور تبلور و تشکل اين محلات بوده‌اند. چنين به نظر مي‌رسد که به تدريج خانه‌ها و ساير عناصر محله‌اي مانند مساجد، تکايا، ميدان‌ها، حمام و بازارچه‌ها در حول اين محورها تشکيل و توسعه يافته‌اند.

    همچنین، محله‌ي عشقعلي در پيرامون جاده‌ي قديمي عراق و محله‌ي عربستان در امتداد همان جاده به ري تشکيل يافته‌اند و بدين ترتيب محله‌ي سيدان در مسير جاده جبال يا کوهستان، محله‌ي سنگ‌بند در حول جاده‌ي کاشان و اصفهان، محله‌ي چهارمردان در راهي که به قريه‌ي فرابه و در قرون بعد به قلعه مي‌رفته است. محله‌ي موسويان در اطراف جاده‌ي قديم سراجه، محله‌ي مسجد جامع در پيرامون راه، ري که از دروازه‌ ري به مرکز شهر و از آن طريق به دروازه کاشان متصل مي‌شده است. محله‌ي باغ‌پنبه نیز در مسير جاده‌اي که از مرکز شهر و از طريق دروازه سهلويه به کميدان و بالاخره به جاده‌ي ساوه متصل مي‌شده است، تشکيل يافته است. در ميان محله‌هاي قديمي شهر دو محله‌ از اين قاعده مستثني هستند، يکي محله‌ي آستانه و ديگري محله‌ي دولت‌خانه، علت وجودي اين دو محله با ساير محلات مسکوني بافت قديمي شهر کاملاً متفاوت است و از لحاظ زمان پيدايش نيز متاخر تر مي‌باشند.


    این مطلب تا کنون 10 بار بازدید شده است.
    منبع
    برچسب ها : جاده‌ي ,محله‌ي ,دروازه ,طريق ,قديمي ,محلات ,طريق دروازه ,بافت قديمي ,ميدان کهنه ,قرون نخستين ,خيابان فعلي ,
    معرفی معماری شهر قم

تبلیغات


    محل نمایش تبلیغات شما

پربازدیدترین مطالب

آمار

تبلیغات

محل نمایش تبلیغات شما

تبلیغات

محل نمایش تبلیغات شما

آخرین کلمات جستجو شده